Zelforganisatie? Wat is dat eigenlijk?

6 september 2016 door Danny Edwards

Zelforganisatie is een breed begrip en wordt door verschillende spelers op verschillende manier gebruikt. Grosso modo zijn in die goedaardige spraakverwarring drie hoofdlijnen te ontdekken.

Bottom-up initiatieven
Zoals politici, bestuurders en stadmakers het zien gaat zelforganisatie om mensen die, samen met anderen iets voor elkaar proberen te krijgen. Op eigen initiatief en liefst ook eigen kracht. De essentie is dat mensen elkaar daadwerkelijk vinden, in direct overleg met elkaar treden en gezamenlijk een collectief doel formuleren en nastreven. Actuele voorbeelden op mobiliteitsgebied zijn in Nederland de snelle opkomst van buurtbus en dorpsauto.
De overheid benut dit fenomeen inmiddels. Bijvoorbeeld om gevolgen van bezuinigingen op openbaar vervoer te verzachten. Groepen burgers met energie en initiatief krijgen kosteloos een voertuig om een buurtbus op te kunnen zetten. Zelforganisatie en overheidshandelen staan dus noch los van elkaar, noch tegenover elkaar: Ze zijn eerder complementair.
Voor ontwerpers aan de stad betekent dit dat de tijd waarin alleen overheid en ontwikkelaar opdrachtgever waren echt voorbij is. Ontwerpers, burgers gaan nieuwe, directe en heel constructieve verbanden aan. Waarin de burger steeds meer in staat is om zelf concrete ontwerpbeslissingen te nemen, en de ontwerper vooral concept, functionaliteit en schoonheid van het onderliggende systeem moet waarborgen.

Een fysiek-digitale leefwereld
Bedrijven, van startup tot multinational, zien zelforganisatie vooral als een kansrijke markt. Mensen hebben tools nodig om hun eigen leven te kunnen organiseren: Communicatie- en vervoermiddelen, informatie, apps, websites etcetera. De commercie springt daar steeds intensiever op in. Daarbij valt op dat ondernemingen met een uitgesproken digitale achtergrond dat vaak succesvoller doen dan traditionele bedrijven, ook in de mobiliteit. Kleine, succesvolle startups schalen soms enorm snel op. Über, SnappCar en dergelijke zijn in enorm korte tijd zeer grote spelers geworden. Dat kan omdat ze geen auto’s bezitten en geen chauffeurs in dienst hebben, maar vooral in het digitale domein opereren. Het zijn niet deze bedrijven maar burgers zelf die die nieuwe digitale mogelijkheden in hyn fysieke leefwereld inpassen.
Voor ontwerpers betekent dit dat het digitale domein en de fysieke wereld steeds meer in samenhang en verwevenheid onderzocht en ontworpen moeten worden. Juist op dat snijvlak kan ontwerp veel meerwaarde creëren.

Verschuivende gebruikspatronen
Wetenschappers bekijken zelforganisatie vanuit weer een andere invalshoek. Zelforganisatie is voor hun zichtbaar in bijvoorbeeld de manier waarop een kolonie mieren zich beweegt. Schijnbaar chaotisch, zonder sturing van bovenaf, maar toch met hele duidelijke, consistente en voorspelbare patronen die steeds opnieuw ‘zomaar’ lijken te ontstaan. Het centrale begrip is emergentie: Spontane ordening op globaal schaalniveau op basis van lokaal handelen. De prachtige patronen die een zwerm gierzwaluwen tegen de herfstlucht aftekent zijn geen in overleg afgesproken choreografie, en ook niet centraal verordonneerd door een hoofd-gierzwaluw. Ze zijn het gevolg van simpele regels in de omgang van elke gierzwaluw met zijn directe naburen.
Voor ruimtelijk ontwerpers betekent dit een enorme verandering: In plaats van het ontwerpen van complete objecten komt de vraag naar ontwerpen aan het systeem steeds meer centraal te staan. Hoe kun je de onderliggende stromen en netwerken in de stad zichtbaar maken, bijsturen en vormgeven zodanig dat anderen daarop optimaal kunnen reageren?
Het is met name deze laatste vraag die in dit onderzoek centraal staat.

Reacties

Er zijn nog geen reacties op dit artikel.

Praat mee

Heeft u zelf ervaring met het onderwerp van dit artikel, of heeft u een briljant idee? Laat dan hier uw reactie achter. Uw inzichten zijn voor dit project zeer waardevol!

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Kent u zelf een interessant project op het gebied van de zelforganiserende burger, mobiliteit en de stad? Of heeft u een goed idee of een uitgesproken mening? Mail ons dan op info@emergent.city. Uw bijdrage is voor dit project zeer waardevol!
×