Space Syntax en de Emergent City

Mensen bewegen zich elke dag door het stedelijk weefsel. We wonen hier, we werken daar, en winkelen, sporten en ontmoeten elkaar ergens anders. Hoe we dat doen en waar is innig verweven met hoe het straatpatroon van de stad of de stadsregio in elkaar steekt. Space syntax ontrafelt dat verband en maakt dat zichtbaar voor gebruik in de ontwerppraktijk.

De space syntax-theorie
Het weefsel van een stad bestaat uit een beperkt aantal eenvoudige basiselementen: Straten, kavels en gebouwen. Elk van die elementen komt in eindeloze variaties. Deze fysieke infrastructuur kan menselijke beweging, aanwezigheid, activiteit en interactie zowel hinderen als stimuleren.
Kijkend in de achteruitkijkspiegel valt op dat ruimtelijk onderzoek, ordening en ontwerp altijd bezig geweest zijn met ‘gebiedsstedebouw’: Gericht op buurten, wijken of specifieke deelgebiedjes of straten. Elk plan begon met het tekenen van de plangrens. Die gebieden werden gezien als ‘dozen’, waarbinnen stedelijke functies en menselijk gedrag gedefinieerd, bestudeerd, ontworpen en gestuurd konden worden. Alles op z’n plek. Afgebakend en statisch.
De nieuwe netwerkstedenbouw richt zich juist op de dynamiek van het moderne leven. De 21e eeuwse burger is altijd in beweging, onderweg, anderen ontmoetend en in permanente interactie met de fysieke en digitale omgeving. Al die stromen vinden hun weg via gecompliceerde, veelvormige en eindeloos gelaagde netwerken. De stad als activiteitennetwerk. Het open, dynamische denken in stromen, knopen en netwerken overstijgt het oude denken in gebieden, plekken en begrenzingen.

Bij een nieuw denkconcept hoort een nieuwe wetenschap. Deze snel opkomende wetenschap van de ruimtelijke netwerkanalyse identificeert, meet en verbeeldt de ruimtelijke relaties die ten grondslag liggen aan onze steden en ons leven in die steden. Netwerkanalyses berekenen het belang van relaties en plekken [‘links and nodes’] in ruimtelijke netwerken.Op die manier vormt het een cruciale nieuwe laag bovenop traditionele stedebouwkundige technieken, die zich vooral richtten op stedelijke massa en ruimte: de vorm. De moderne stedebouw definieert plekken niet door zijn wanden maar door zijn connecties.
Space syntax is zo’n nieuwe methode. Aan de methode ligt het idee ten grondslag dat  steden door de eeuwen heen vooral ontworpen worden door dagelijkse gebruikers. En dat omgekeerd de stad zoals gebouwd bepalend is voor wat we waar willen doen. In de structuur van dat netwerk zit dus enorm veel gebruiksinfo ingecodeerd over hoe wij ons als groep gedragen. Om een bekende uitspraak van Winston Churchill te parafraseren: ‘We shape our cities, and afterwards our cities shape us’.

Het netwerk vormt de basis van alle stedelijke activiteit. Zonder netwerk geen stad. Het netwerk is het meest centrale en meest duurzame element in de stad. Inzicht in wat dat concreet betekent is cruciaal voor ontwerp. In het bovenstaande, simpele netwerkje is ook voor niet-ruimtelijk geschoolden makkelijk aan te wijzen waar ‘het centrum’ ongeveer ligt. Wat de allerbelangrijkste straat is. En of het noorden of juist het zuiden de rijke helft van de stad is.
Maar steden zijn al heel snel veel groter en complexer dan bovenstaand voorbeeld. Dan worden algoritmes een belangrijk hulpmiddel bij integrale analyses.

Space syntax in de praktijk
Speciaal ontwikkelde software maakt gedetailleerde analyse mogelijk van de complexe en wederzijdse afhankelijkheden tussen menselijke gedrag en stadsstructuur. Voer de software een CAD- of GIS-bestand met het stedelijk netwerk als een simpel ‘spinnenweb’ van onderling verbonden lijntjes. Elk lijntje staat daarin voor een straat, steeg of snelweg. Reken vervolgens met een druk op de knop dat netwerk door. Met naar wens verschillende variabelen en een continu spectrum van schalen. Dit resulteert in een database, waarin elk straatsegment een ‘scorekaart’ heeft. Elk van die scores hangt samen met een fenomeen in de werkelijke alledaagse wereld: Bijvoorbeeld de routekeuze van voetgangers, of verkeersintensiteiten, winkelleegstand, sociale segregatie, bebouwingsdichtheid, misdaad hot spots, vastgoedwaarde etcetera.

  • Space syntax-analyse Mobiliteit Parkstad Limburg

  • Space syntax-analyse Mobiliteit Parkstad Limburg

  • Space syntax-analyse Mobiliteit Parkstad Limburg

  • Space syntax-analyse Mobiliteit Parkstad Limburg

  • Space syntax-analyse Mobiliteit Parkstad Limburg

  • Space syntax-analyse Economie Parkstad Limburg

  • Space syntax-analyse Economie Parkstad Limburg

Om al deze resultaten goed inzichtelijk en in hun verband te kunnen beoordelen worden ze terugvertaald in series kleurgecodeerde kaarten. Roodoranje tinten staan op die kaarten voor straten met een hoge potentie voor het aantrekken van bv. fietsverkeer of winkels, en blauwe tinten staan juist voor een lage potentie. Deze kaarten laten zo zien dat elk straatsegment zijn eigen rol speelt in de sociaal-economische dynamiek van de stad; een rol die op elk schaalniveau verschillend kan zijn: Een straat of gebied kan bijvoorbeeld van betekenis blijken op microniveau [bijvoorbeeld buurt], onbelangrijk op mesoniveau [bijvoorbeeld stad] en toch weer van importantie op macroniveau [bijvoorbeeld stadsregio]. In onderstaand filmpje is te zien dat de gemeente Landgraaf [middenboven] daar binnen Parkstad Limburg een duidelijk voorbeeld van is.
Het is de combinatie van robuustheid enerzijds en dergelijke subtiele nuances anderzijds die space syntax-onderzoek zijn unieke meerwaarde geeft in het ontwerp- en besluitvormingsproces.

Space Syntax in combinatie met Big Data
Space syntax is robuust en waardevol. Maar het krijgt pas echt overtuigingskracht als uit confrontatie met echte data blijkt dat het werkt. Bij het linken van big data van feitelijk gebruik van de stad door de burger aan de ‘voorspellingen’ van het space syntax-model zijn zowel de overeenkomsten als de verschillen interessant. De overeenkomsten bieden aan de ene kant bevestiging en houvast dat het model praktisch bruikbaar is. Grote verschillen tussen model en data zijn eveneens interessant. Daar is iets ‘mis’, ofwel in het model, ofwel in data, ofwel de werkelijkheid. In het eerste geval moet het model geoptimaliseerd worden, in het tweede iets in de productie of analyse van data en in het derde geval is een fysieke ingreep in de stad gewenst. In dit EmergentCity onderzoek is middels space syntax ingezoomd op Breda en de Drechtsteden. Breda is een voorbeeld van een klassieke Nederlandse stad met een op het eerste gezicht redelijk volwassen interne netwerkstructuur. De Drechtsteden zijn een voorbeeld van de moderne Nederlandse stedelijke regio: Gefragmenteerd, doorsneden door zware infrastructuur, rivieren en kanalen, polycentrisch en niet zomaar intuïtief te doorgronden. Vooral op het niveau van de complexe stedelijke regio is space syntax onmisbaar om de werkelijke ruimtelijk-programmatische potenties te begrijpen.

Toekomstvisie, big data en space syntax-model samen als integrale onderlegger voor ontwerp
Kent u zelf een interessant project op het gebied van de zelforganiserende burger, mobiliteit en de stad? Of heeft u een goed idee of een uitgesproken mening? Mail ons dan op info@emergent.city. Uw bijdrage is voor dit project zeer waardevol!
×